Het Vuur van het Leven

Lianka van Beek
Beroepsopleiding Acupunctuur1e jaar Academie Qing-Bai

Vraag: Is er vanuit Westers geneeskundig perspectief een equivalent voor de Vuren die in de Chinese geneeskunde genoemd worden?

Conclusie: Hoewel er geen equivalent is gevonden voor het principe Vuur is wel in zowel de Chinese geneeskunde als in de Westerse geneeskunde de Nier het prilste begin van het leven. Verder is in de Chinese geneeskunde de Hart Nier as van groot belang. De Westerse geneeskunde kent ook een grote onderlinge afhankelijkheid van het hart en de nieren.

Inleiding
In de TCG (Traditionele Chinese Geneeskunde) wordt een drietal Vuren als zijnde van levensbelang gezien.  Deze drie Vuren hebben ieder een eigen naam, te weten: Het Vuur van Ming Men (levenspoort) wat ook wel het Ministeriële Vuur wordt genoemd, het Keizerlijk Vuur of Soevereine Vuur van het Hart, en het Ministeriële Vuur van het Pericard. De plaats waar de Vuren huizen volgens de TCG zijn de Nieren het Hart en het Pericard. Omdat bekend is dat in het Westen de nieren met de bloeddruk te maken hebben en in die zin dus met het hart/pericard is onderzocht of er enige overeenkomst bestaat tussen de zogenoemde (Chinense) Vuren van het lichaam en de werking van de (westerse) organen waar deze Chinese Vuren huizen.

De Vuren
Het Vuur van Ming Men

De eerste verwijzing naar Ming Men wordt gevonden in de Nan Jing. In kwestie 36 staat “De twee Nieren zijn niet beide Nieren. De linker is de Nier. De rechter is Ming Men of ‘Levenspoort’. De Levenspoort is de plaats waar het Shen-Jing huist.² Het is de plaats waar het Yuan Qi ligt verankerd. Vandaar dat hij bij mannen het Jing bewaart en bij vrouwen de baarmoeder verankert.”³ Kwestie 39 voegt hieraan toe “Het Qi van Ming Men of ‘levenspoort’ is hetzelfde als dat van de Nier.”

Kwestie 8 vertelt “Alle Polsen van de twaalf Meridianen zijn met het Yuan Qi verbonden. Het Yuan Qi verwijst naar de wortel en basis van de twaalf meridianen, dat wil zeggen naar ‘het bewegende Qi tussen de Nieren’. (…) Daarom vormt ‘het bewegende Qi tussen de Nieren’ wortel en basis van de mens. Als de wortel is afgebroken, verwelken stelen en bladeren.

Het Vuur van Ming Men kent geen eenduidige benaming, het wordt aangeduid onder diverse namen en vergelijkingen;Ministerieel vuur,

Vuur van de Levenspoort
Vuur van de Nier
Het Yange aspect van de Nier
Poort van bestemming
Het bewegend Qi tussen de Nieren
Bao Zhong
Yuan Qi (bron Qi of origineel Qi)
Oorsprong van Yuan Qi en het huis van Vuur en Water
Ming Men is het Voorhemels Vuur, het originele Yang
Ming Men is de baarmoedermond bij vrouwen, bij mannen regelt het de ejaculatie¹

Hoewel de naamgeving niet eenduidig is komt het concept in grote lijnen wel overeen.

Zoals blijkt uit een aantal benamingen heeft Ming Men een nauwe relatie met de Nieren, maar ook lijkt Ming Men samen te hangen met de voortplantingsorganen of de levenspoort.

De term Bao Zhong is onderhevig aan diverse uitleg, vrij vertaald betekent het zoiets als beschermende omhulling van het midden. Bij vrouwen wordt Bao Zhong gezien als Zi Bao, dit omvat de uterus, ovaria, eileiders,ova en hun functies. Bij mannen wordt met Bao Zhong bedoeld het Paleis van Jing, Jing hier in de betekenis van sperma.

Er is alleen maar noodzaak om iets beschermend te omhullen als het om een kostbaar iets gaat. In deze paper is gekozen om de Bao Zhong te zien in de context van de beschermer van het Jing (Essentie) welke ligt opgeslagen in de Nieren, wederom is er dus connectie met de Nieren.

Deze connectie wordt ook terug gevonden in de geslachtsorganen, immers de eicel en het sperma zijn materiële manifestaties van het Jing.

Kwestie 66 van de Nan Jing zegt “Onder de navel vormt ‘het bewegend Qi tussen de Nieren’ het menselijk leven. Het is de bron en de basis van de twaalf Meridianen. Daarom wordt het Yuan Qi genoemd.

Het Vuur van Ming Men lijkt dus ook hetzelfde te zijn als Yuan Qi. Aangezien Qi Yang is en Jing Yin, zou het Water van Ming Men dan Jing zijn? Als dat zo is herbergt Ming Men vanuit dit perspectief het Yuan Yin (Jing) en Yuan Yang (Qi) en is op deze wijze duidelijk dat het leven en alles wat daarmee samen hangt afhankelijk is van Ming Men. Ming Men ontstaat op het moment van conceptie. Aangezien het beheersen van Ming Men, het opslaan van Jing, het controleren van groei en geboorte en het zijn van de basis van het Yin en Yang van het lichaam allemaal taken zijn van de Nieren lijkt er veel voor te zeggen dat Ming Men rondom de Nieren gelokaliseerd is als een envelop, of zich in de Nieren bevindt, of inderdaad tussen de Nieren en in dat laatste geval fungeert als een spreekbuis of poort waardoorheen communicatie van de oorsprong van het leven plaats vindt, als Levenspoort.

Terug naar het Vuur. Het is belangrijk dit Vuur niet te beschouwen als een laaiende brand, maar als een gematigd vuurtje wat een behaaglijke warmte geeft. Hoe ontstaat nu de warmte waardoor het leven mogelijk is? Om dit te kunnen uitleggen wordt eerst gekeken naar het ontstaan. In de TCM komt eerst de Hemel het initiatief, het yang. Dan volgt de aarde de vorm, het Yin. Vanuit de Hemel, het Yang, daalt wat troebel en zwaar is en vormt de Aarde, het Yin. Vanuit het Yin stijgt dat wat helder en licht is omhoog om zich weer bij de Hemel te voegen enzovoort. Het stijgen is een Yange beweging, het dalen is een Yinne beweging. Dus pas wanneer de vorm verschijnt kan er transformatie van ontstaan. Om een vuur te kunnen maken is een materiële basis nodig. Met andere woorden, het Vuur van Ming Men kan dus alleen bestaan op basis van de aanwezigheid van Jing. Het Jing daarentegen heeft het Vuur van Ming Men nodig om zijn (verwarmde) fysiologische essenties te kunnen laten stijgen en zo de te kunnen transformeren en transporteren. Elk Yin heeft het begin van Yang in zich en elk Yang draagt het begin Yin. Dit is de basis van Qi transformatie. Zonder de warmte van Ming Men zou het Jing een dode, inerte substantie zijn.

Ming Men heeft een aantal specifieke functies welke kort zullen worden toegelicht.

Het is de bron van het Yuan Qi
Het Yuan Qi wordt gezien als een actieve vorm van Jing. Om actief te worden heeft Jing warmte nodig, deze warmte wordt verschaft door het Vuur van Ming Men. De belangrijkste functie van Yuan Qi is het fungeren als drijvende kracht achter de transformaties van het Qi. Het geeft de vonk af welke aanzet geeft tot actie. Doordat het Yuan Qi wordt getransporteerd via San Jiao (drievoudige verwarmer) komt het overal in het lichaam.

Het is de oorsprong van het fysiologisch Vuur voor alle Zang-Fu (Interne Organen)
Om hun werk goed uit te kunnen voeren hebben alle Zang-Fu warmte nodig. De Maag en Milt worden geholpen bij de spijsvertering, de Long wordt geholpen bij verspreiden en laten dalen van Qi, de Lever kan met behulp van warmte de vrije circulatie van Qi beter handhaven, de Darmen kunnen makkelijker het voedsel en de stoelgang bewegen etc.

Het verlenen van assistentie aan de Nieren bij het ontvangen van Qi
De Long stuurt het Qi neerwaarts naar de Nieren, de Nieren moeten het Qi vastpakken. Om dit te kunnen doen moet er communicatie zijn met het Yuan Qi, het Yuan Qi hangt af van Ming Men. Als Ming Men deficiënt zou zijn volgt astma of benauwdheid omdat de Nieren het Qi niet goed kunnen ontvangen.

Het harmoniseren van de seksuele functie, het verwarmen van Jing (sperma) en Uterus
Het Vuur van Ming Men is van essentieel belang voor een gezond seksueel verlangen en seksuele functies waaronder ook vruchtbaarheid wordt gerekend. Wanneer het Vuur van Ming Men deficiënt zou zijn zou het Jing bij mannen en de Uterus bij vrouwen koud worden. Dit zou tot gevolg hebben dat zowel mannen als vrouwen steriel kunnen worden en dat bij beiden het seksueel verlangen afneemt.

Het helpen van het Hart bij het herbergen van de Shen (Zielen/Geesten)
De warmte van Ming Men moet stijgen om het Hart te verwarmen zodat het Hart zijn functies kan uitvoeren. Een van de taken van het Hart is het herbergen van de Shen.

Het helpen bij het vervullen van de levensbestemming/opdracht
Omdat Ming de naam Levenspoort draagt wordt hij ook gezien als de poort via welke deze opdracht gecommuniceerd wordt. Ming heeft het teken voor mond en scepter in de radicaal, wat zoveel kan betekenen als een met autoriteit uitgesproken bevel of opdracht. Dit kan gezien worden als het Hemelse Mandaat meegegeven aan de Shen. Wanneer geleefd wordt in overeenstemming met deze door de Hemel gegeven opdracht en de Shen zijn verankerd in het Jing, zal de levensbestemming worden vervuld. Wanneer echter het Jing wordt verspild en alleen de eigen wil en interesses worden gevolgd zal de Hemel het mandaat ontnemen en Ming Men dooft, het leven is dan ten einde.

Deze interpretatie kun je terug zien in de locatie van Du Mai 4, Ming Men. Dit punt bevindt zich op dezelfde hoogte als Blaas 23 en Blaas 52, de binnenste en buitenste Shu- punten (transport punten) van de Nieren. Je hebt Zhi (wilskracht, inzicht) nodig, het Shen aspect van de Nieren (Bl52) om je op je bestemming te kunnen richten zodat de essentie, het lichaam (Bl23) kan worden gebruikt om in overeenstemming te komen met je opdracht.  

Het Keizerlijk Vuur van het Hart
“From ancient times, communication with Heaven, the trunk of life, has been rooted in Yin Yang” Su Wen chapter 3 (Larre & Rochat de la Vallée, 2010, P2).Uit deze zin valt op te maken dat de communicatie met de Hemel de stam is waar het leven op rust. De wortels van deze stam zijn gelegen in Yin en Yang. We hebben dus Yin en Yang nodig om de communicatie met de Hemel open te houden en zo het leven te kunnen handhaven. Dit wordt waarschijnlijk niet alleen extern bedoeld door bijvoorbeeld te eten, maar ook het volgen van je innerlijke pad, je levensopdracht of Hemelse kwaliteiten, welke je in je Hart meedraagt door de aanwezigheid van de Hemelse boodschappers, de Shen.

Zoals al eerder aangegeven is Yin nodig om Yang te vormen. Zoals de Hemel de Aarde nodig heeft om zich te kunnen manifesteren hebben de Shen het Jing nodig om zich kenbaar te kunnen maken, de Shen zijn namelijk uiterst Yang, het Jing is uiterst Yin. Door de behaaglijke en koesterende warmte die wordt afgegeven door Ming Men, ontstaan vanuit het Jing, worden alle Zang-Fu voorzien van warmte, dus ook het Hart. Deze warmte heeft het Hart nodig om zijn taken te kunnen vervullen. Een heel belangrijke functie van het Hart is het Herbergen van de Shen. De Shen zijn in staat te ankeren in het Hart omdat het is verwarmd door Ming Men. Wanneer het Hart koud zou zijn zullen de Shen hier niet willen wonen. Doordat het Yang aspect van het Hart wordt geactiveerd door Ming Men creëert het Hart zijn eigen Vuur. Dit Soevereine Vuur heeft het Hart natuurlijk nodig in alle functies die het uit moet voeren maar het beschrijven van alle Hartfuncties voert te ver voor dit paper en wordt dus beperkt tot de belangrijkste in relatie tot het Soevereine Vuur van het Hart.

Het herbergen van de Shen
Aangezien de Shen in het Hart verblijft zal de (gezondheids)toestand van het Hart direct invloed hebben op de Shen. Een aantal belangrijke Shen functies zijn denken, slapen, bewustzijn, geheugen, mentale activiteiten en emoties. Hoofdstuk negen van de Su Wen zegt ”Het Hart is de wortel van het leven en de zetel van de Shen of “intelligentie”. (Martens, G. 2008, P50) Wanneer een zetel wankel wordt wankelt automatisch degene die erop zit. Dus wanneer het Hart zwak is zullen er mentale en emotionele problemen ontstaan zoals een slecht geheugen, slecht slapen, verminderd bewustzijn, manie of depressie etc. Wanneer het Hart sterk is en het Bloed is royaal aanwezig en goed van kwaliteit dan zullen de Shen rustig zijn en zal er automatisch ook evenwicht zijn in het mentale en emotionele leven. Ik neem aan dat de Shen ook warmte verschaffen aangezien zij Yang zijn.

Het beheersen van het Bloed
Het beheersen van het Bloed bestaat uit twee aspecten. Het eerste aspect is dat bloed pas Bloed wordt als het in het Hart komt. De Milt is verantwoordelijk voor het maken van Gu Qi (het Qi van voedsel) wat omhoog wordt gestuurd naar de Long. De Long stuwt dit door naar het Hart. In het Hart wordt met behulp van Yuan Qi en het Merg (geproduceerd door Nier Jing) het Gu Qi rood gekleurd en omgevormd tot Bloed. Deze ‘stempel’ van het Hart is ook het ‘stempel’ van de Shen. Rood is de kleur van het leven en actie, van het Hart, van Vuur. Je zou kunnen zeggen dat het Bloed begeesterd of levendig gemaakt is. Door de aanwezigheid van de Shen in het Bloed ontstaat ook de mogelijkheid om waar te nemen en bewust te zijn van andere delen van het lichaam omdat het Bloed door het hele lichaam circuleert. Een belangrijke functie van het Bloed is het herbergen van de Shen.  Su Wen hoofdstuk 26 zegt “Het Bloed is de Shen van een persoon.”  De Ling Shu Jing zegt: “Als het Bloed in harmonie is heeft de Shen een residentie.”

Het tweede aspect van het beheersen van het Bloed betreft de Bloedcirculatie. Het Vuur van het Hart wordt duidelijk uitgedrukt in de beweging van het Hart, het kloppen. Doordat het Hart klopt wordt het warme Bloed door het hele lichaam gestuurd. De Shen reizen met het warme Bloed mee en geven op die manier leven of begeestering en de informatie over de levensopdracht door aan het hele lichaam.

Het Ministeriële Vuur van het Pericard
De traditionele visie op het Pericard is dat het Pericard kan worden gezien als een functie van het Hart en niet als een op zichzelf staand Orgaan.

Ook wordt het Pericard wel gezien als membraan dat het Hart omhult en verantwoordelijk is om de communicatie met en van het Hart te verzorgen. In de naam Xin Bao Luo kun je dit terug zien. Xin is Hart, Bao is beschermende/koesterende enveloppe en Luo kun je vertalen als net. Maar ook spraakzaam is een vertaling die ik ben tegen gekomen. Een leuke vergelijking voor Luo vind ik die van het witte draderige spul tussen een sinaasappel en de schil. Via dit ‘net’ heeft de sinaasappel contact met dat wat hem omgeeft.

We leren dat het Hart een lege ruimte is waar de (onzichtbare) Shen wonen. Hoe kan iets wat leegte is manifest zijn? Een leegte moet beschermd worden zodat het leeg kan blijven, maar omdat de Shen hier wonen is er ook communicatie nodig met wat er buiten de leegte is.

In veel Klassieke teksten wordt vaak melding gemaakt van vijf Yin- en zes Yangorganen, hierin wordt het Pericard niet mee geteld als Orgaan. De Nan Jing kwestie 25 zegt “Quastion: There are twelve meredians. Five Zang and six Fu, that makes eleven. This additional meredian, what sort of meredian is it?

Anwser: As to this meredian, the shao yin of the hand and the xin zhu are separate mai.” Xin Zhu betekent zoveel als meester van het Hart. Het Hart heeft dus twee Meridianen. Het Hart heeft namelijk ook twee functies; het is een plaats van sereniteit en stilte zodat het spirituele invloeden van de Hemel kan ontvangen, en het Hart wordt geacht leiding te geven en verantwoordelijk te zijn voor het lichaam. Dit zijn twee dingen die niet makkelijk samen gaan. Om deze reden wordt het Pericard, als onderdeel van het Hart, belast met het uitvoer geven aan de actieve taken.

Tegenwoordig echter wordt het Pericard wel gezien als een eigen Orgaan maar zijn de functies min of meer gelijk aan die van het Hart. Zo Assisteert het het Hart in het beheersen van het Bloed en het huisvesten van de Shen. De zelfstandige functie is die van de beschermer van het Hart, daarnaast is het Pericard verantwoordelijk voor het faciliteren van communicatie.

Het Pericard kan worden gezien als gezant van het Hart. Dit houdt in dat het Pericard volledig afhankelijk is van het Hart voor zijn taken.

Het beschermen van het Hart
Het Ministeriële Vuur van het Pericard is eigenlijk de overloop van het Soevereine Vuur van het Hart. Wanneer het Hart klopt wordt er warmte gecreëerd, het Pericard absorbeert het te veel aan warmte wat vrij komt. Ook wanneer het Vuur van Ming Men te hard brandt en het Hart dit niet op kan nemen zal het Pericard dit absorberen voordat het het Hart kan ergeren. Het Pericard beschermt op deze manier het Hart.

Het faciliteren van communicatie
Hoofdstuk acht van de Su Wen zegt “Het Pericard is de ambassadeur vanwaar vreugde en geluk ontstaan.”   Aangezien het Pericard mede belast is met het huisvesten van de Shen wordt ook door het Pericard het mentale en emotionele welbevinden diepgaand beïnvloed. Dit geldt in fysieke zin maar zeker ook in relationele zin. Het contact met de omgeving is van groot belang voor het welbevinden. Wanneer de Shen tevreden en kalm zijn zal de interactie met de omgeving op een prettige en gezonde manier verlopen en zullen we in staat zijn diepgaande relaties aan te knopen en ons Hart te openen voor anderen. Het delen van wat in je leeft en het geven en ontvangen van warmte zijn allemaal verwant aan de capaciteiten van het Vuur van Ming Men, welke het Hart voorziet van het Soevereine Vuur waardoor het Pericard het Ministeriele Vuur kan ontvangen.

Conclusie
Zoals blijkt spreken we wel over drie Vuren maar zijn al deze Vuren uiteindelijk afhankelijk van het Jing wat is opgeslagen in de Nieren, en de warmte van het Vuur van Ming Men om deze Vuren te laten ontbranden. Ook Ming Men heeft zijn plaats in de Nieren. De basis van het Leven is dus gelegen in de Nieren vanuit TCM oogpunt.

Om inzicht te krijgen in het ontstaan van het leven en eventueel vuur vanuit Westers oogpunt is gekeken naar de Westerse embryogenese. Hoewel de Chinese geneeskunde en de Westerse geneeskunde zijn gebaseerd op verschillende inzichten verdiepen beide zich in hetzelfde lichaam, vandaar de keuze om vanuit deze hoek te kijken.

Wanneer een zaadcel en een eicel samen smelten wordt een zygote gevormd. De zygote is eencellig. De zygote klieft (dit is celdeling zonder groei). De volgende fase wordt morula genoemd, er is nog steeds geen groei in volume. Het aantal cellen zal is zo’n zestien tot tweeëndertig. Tijdens deze fase treedt celdifferentiatie op. Dan volgt blastula, deze nestelt zich in het endometrium. Daarop volgt de gastrulatie, het ectoderm het endoderm en tenslotte het mesoderm vormen zich. Het mesoderm bevindt zich tussen ectoderm en endoderm.  Het mesoderm ontwikkelt zich vanaf de dertiende dag van de zwangerschap en is in de derde week klaar om zich verder te gaan ontwikkelen. Uit het mesoderm ontwikkelt zich als eerste de nier, of eigenlijk de pro-nephros of voornier. Deze voornier is er twee dagen eerder dan het hart! Dat lijkt niet veel maar als je het afzet tegen de ongelooflijke snelheid van de ontwikkeling van 1 cel tot een heel mens is het wel veel. In week zes volgt de meso-nephros of oernier. Deze wordt in de tiende week vervangen door de meta-nephros of definitieve nier.

Na de vorming van de pro-nephros ontwikkelt zich het hart. Uit het mesoderm worden onder andere ook het pericard, de voortplantingsorganen, de botten, het bloed en de bloedvaten gevormd. Hoewel in een andere vorm is ook westers gezien de nier de basis van waaruit zich verder het leven ontwikkelt. Deze opdracht tot ontwikkeling ligt besloten in de genen die van de vader en de moeder worden meegegeven. In de genen zou je het Jing kunnen zien.

Met een beetje fantasie kan de aorta worden beschouwd als de as van verbinding tussen de nieren en het hart. De nieren en de aorta verblijven in dezelfde ruimte. Het bloed stroomt vanuit het hart naar de aorta, de eerste grote slagaders die hiervan aftakken zijn die van de nieren. De communicatie tussen de nieren en het hart met betrekking tot de tensie komt vanuit de nieren. Wanneer de nieren niet genoeg bloed krijgen en de tensie dus te laag wordt in het lichaam geven de nieren een hormoon af, renine. De renine gaat via het bloed naar de longen. In de longen wordt onder invloed van renine een enzym geactiveerd wat er vervolgens voor zorgt dat het hormoon angiotensine wordt aangemaakt. Onder invloed van angiotensine worden de bloedvaten strakker, het hart ervaart dus tegendruk en zal als gevolg daarvan harder gaan pompen en het bloed met meer kracht door de vaten stuwen, ook zullen de nieren meer vocht vast houden. Dit verhoogt de tensie, overal komt weer genoeg bloed en de productie van renine wordt gestaakt. Wanneer deze toestand chronisch wordt blijven de nieren renine produceren, het hart blijft steeds maar harder werken en er ontstaat hoge bloeddruk. Uiteindelijk zal dit leiden tot (blijvende) nierschade of een hartaanval. Op deze manier zou je kunnen zeggen dat de nieren Westers gezien het hart controleren en dat het hart de nieren voedt. Chinees gezien komt dit overeen met de Nier Hart as waarin de balans tussen Vuur en Water moet worden gehandhaafd. Nier Yin houdt Hart Yang onder controle, en Hart Yang voedt het Nier Yin.

Er is dus niet echt te zeggen dat in de westerse geneeskunde in de embryogenese zoiets bestaat als Vuren, maar de overeenkomsten tussen de Chinese geneeskunde en de westerse ten aanzien van de basis van het leven en de connectie van het hart met de nieren mogen opvallend genoemd worden.

Noten
¹ In de baarmoederhals wordt slijm geproduceerd, dit slijm verandert van samenstelling en de productie neemt toe vlak voor de eisprong. Door deze verandering kunnen de zaadcellen zich goed bewegen en naar de baarmoeder komen waar de eicel wacht. Tijdens de zwangerschap is de baarmoedermond stevig gesloten om het kind binnen te houden. Wanneer het kind geboren moet worden wordt de baarmoedermond zacht en gaat open zodat het kind geboren kan worden.

² Vitale Zielen/Geesten, het Jing geeft de Zielen gronding of houvast, zodat zij zich tot uitdrukking kunnen brengen in het leven, de Zielen maken de subtiele Jing vrij ten dienste van de hogere doelen in het leven.

³ Jing wordt ook gebruikt om het sperma aan te duiden, sperma wordt gezien als gematerialiseerd Jing.

Literatuurlijst

  • Keown, D. (2014). The Spark in the Machine. Londen en Philedelphia: Singing Dragon
  • Larre, C. & Rochat de la Vallée, E. (2010). Essence Spirit Blood and Qi. Londen: Monkey Press
  • Larre, C. & Rochat de la Vallée, E. (2015). Heart Master Triple Heater. Londen: Monkey Press
  • Maciocia, G. (2005). De Grondslagen van de Chinese Geneeskunde tweede uitgave. Groot Brittannië: British Library
  • Martens, G. (2007). Huang Di Ba Shi Yi Nan Jing. Maastricht: Boekenplan
  • Martens, G. (2008). Huang Di Nei Jing Su Wen. Maastricht: Boekenplan
  • Mourik Vilder, J. de. (onbekend) Bao Zhong or primoridal kidney. Binnen gehaald 02-07-2018 van http://www.acupunctuurgrootammers.nl/
  • Müller, J. V. (2015). Den Geist verwurzeln, (pgn 292, 293). München: Müller & Steinicke KG
  • Onbekend. (onbekend). Chinese-Character.org. Binnen gehaald 12-07-2018 van
http://chinese-characters.org
  • Onbekend. (onbekend). Medicinfo encyclopedie. Binnen gehaald 19-07-2018 van https://encyclopedie.medicinfo.nl/
  • Onbekend. (onbekend). Wikipedia.org. Binnen gehaald 19-07-2018 van https://nl.wikipedia.org/wiki/Embryogenese
  • Rochat de la Vallée, E. (2006). A study of Qi in classical texts. Londen: Monkey Press
  • Wang, J. Y. & Robertson, J. D. (2008). Applied channel theory in Chinese Medicine. Seattle: Eastland Press, Inc.